Free Armenian spellchecker
Get HySpell now!
 Dictionary
1. Զ (զ, զայ)
գոյական
    1. Հայերէն այբուբենի վեցերորդ գիրը և չորրորդ բաղաձայնը։
‣ Գլխագիր Զ։
‣ Շարքագիր զ։

    2. Ատամնաքմքային երգաձայնական բաղաձայն հնչիւն։

⨀old meaning 3. Իբրեւ թուանշան նշանակում էր 6։
‣ Զայ-կեն-ո-ցոյ (6-60-600-6000)։

    4. Թուարկութեան մէջ՝ վեցերորդ։
‣ Գլուխ Զ։
‣ Լեզոն Զ։
‣ Զ դար ն. Ք.։


2. Զ
նախդիր
     Նախդիր գրաբարի (այժմ պահպանվել է մասամբ մի քանի բարբառների մէջ)։

Գործ էր ածվում－

    1. Որոշեալ հայցականի վրայ.
‣ զնա, զնոսա, զերկին և զերկիր։

    2. Սեռականի վրայ՝ նշանակելու համար մակերեւոյթը, վրան։
‣ Հարկանել զքարի՝ զգետնի։
‣ Զահի՝ զամօթի հարկանել։

    3. Բացառականի վրայ, փոխանակ ի՚ի (կոչվում էր պատմական հոլով), նշանակելու համար՝

    1. Մասին, վերաբերմամբ։
‣ Խօսէին զնմանէ.
‣ տրտնջէին զքէն։

    2. Վրայից, մակերեւոյթից։
‣ Կապել զեղջերաց, զձեռաց.
‣ կախել զպարսպէ։

    4. Գործիականի վրայ (կոչվում էր պարառական հոլով), նշանակելու համար՝

    1. Մօտերքը, շուրջը (ըստ տեղի)։
‣ զԱրտիմէդ քաղաքաւ,
‣ զՔասախ գետով.
‣ զհարաւով։

    2. Մօտերքը, շուրջը (ըստ ժամանակի)։
‣ զայնու ժամանակաւ, զկէս գիշերաւ։

    5. Իբրեւ բառակերտ և բայակերտ մասնիկ՝ զանազան նշանակութիւններով.
‣ զգետնել (գետնին խփել),
‣ զնստել (ցած նստել),
‣ զիջանել (ցած իջնել, մեղմանալ),
‣ զանգիտել (անգէտ՚ից),
‣ զայրանալ (այրել՚ից),
‣ զարդարել (արդ՚ից),
‣ զարմանալ (արմ՚ից),
‣ զառամել (առ + ամ՚ից),
‣ զառանցանել (առ + անցանել՚ից)։

Նոյն-իսկ իբրեւ սեռի խնդրի նախդիր՝ երբ սեռի խնդիրը բարդված է նրա բայի բայանուան հետ.
‣ զայլազրկութիւն (= զրկել զայլս).
‣ զայլոցկերութիւն (ուտել զայլոց ինչս).
‣ զաստուածարհամարհութիւն (արհամարհել զաստուած)։

Source: Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): p. 639
New!
(beta)
1. Ի,
ի,
Ինի
գոյական
    1. Հայերէն այբուբենի տասնեւմիերորդ գիրը և հինգերորդ ձայնաւորը, որ արտասանվում է՝ լեզուի արմատը մօտեցնելով քիմքին և բերանը քիչ բացած։

Գլխագիր Ի, շեղագիր ի, շարագիր ի։

Հին լեզուի մէջ՝ առաջ էր գալիս է՚ից՝ երբ սա կորցնում էր շեշտը։
‣ Տէ՛ր － տիրե՛լ,
‣ օրէ՛ն － օրինաւո՛ր։

Ինքն էլ շեշտը կորցնելիս դառնում էր ը։
‣ Սի՛րտ － սըրտի՛.
‣ ընտի՛ր － ✽ ընտըրե՛լ, － ընտրե՛լ, ընտրութի՛ւն։

Իբրեւ նախդիր՝ ձայնաւորից առաջ փոխվում էր յ.
‣ ի հիւսիսոյ և յարեւելից.
‣ ի շէնս և յանշէնս։

⨀old meaning 2. Իբրեւ թուական՝ նշանակում էր 20։

    3. Թուարկութեան մէջ քսաներորդ։
‣ Գլուխ Ի.
‣ Մասն Ի։


⨀old word 2. Ի (ուղղական չկայ, հայցական զի, սեռական էր, տրական իմ, հիմ, բացառական յիմէ, զմէ, առ իմէ, գործիական իւ, յոգնակի չկայ)
անորոշ դերանուն անշունչ առարկայ նշանակելու համար, (որի համապատասխան ձևը շնչաւորների համար լինում է Ո), որից ածանցական մասնիկներով կազմվել են ի-մն, ի-նչ, ի-ր, ի-ք, (Տե՛ս). մի բան, մի ինչ-որ, իք:

Phrases
⨀old word Առ ի՞մ, ⨀old word Առ իմէ՞
Ինչո՞ւ, ինչի՞ց, ինչո՞ւ համար։

Source: Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): p. 782
New!
(beta)
⨀old word 3. Ի
նախադրութիւն
     Որ հին լեզւում ընդարձակ գործածութիւն ունէր, կազմելով հոլովներ ու շատ դարձուածքներ։

Հայցականի հետ նշանակում էր
    1. Ուղղութիւն (ո՞ւր), դէպի։
‣ ⨀old meaning Երթալ ի տուն՝ յարեւելս։

Յոգնակի հայցականի հետ կամ երբ բառի հոլովիչը ո է՝
    2. դադարումն (ո՞րտեղ), մէջ։
‣ ⨀old meaning Նստել ի տունս։
‣ ⨀old meaning Հեղձանել ի գետ։

Անորոշ դերբայի մօտ.
    3. ժամանակ։
‣ ⨀old meaning Ի մտանել արեգական։
‣ ⨀old meaning Յիջանելն նորա։

Անորոշ դերբայի մօտ.
    4. նպատակ։
‣ ⨀old meaning Կային ի լսել։
‣ ⨀old meaning Եկեալ են ի լուանալ։

    5. Գործիականի գործածութեամբ։
‣ ⨀old meaning Զարդարել ի հանդերձս գեղեցիկս։
‣ ⨀old meaning Խօսել ի ձեռն ուրուք։

    6. Իբրեւ, փոխարէն։
‣ ⨀old meaning Ի տրիտուր վաստակոց։
‣ ⨀old meaning Ասել ինչ ի մխիթարութիւն։

Տրականի հետ,
    7. դադարումն (ո՞րտեղ), մէջ։
‣ ⨀old meaning Նստել ի տան՝ յայգւոջ։
‣ ⨀old meaning Հեծանել յաւանակի։

    8. Կազմում էր բացառական հոլով։
‣ ⨀old meaning Ելանել ի քաղաքէ։
‣ ⨀old meaning Փրկել ի չարէ։
‣ ⨀old meaning Պարտել ի թշնամեաց։
‣ ⨀old meaning Առնել յոչնչէ։
‣ ⨀old meaning Տառապել ի տօթոյ։
‣ ⨀old meaning Մաշել ի ծարաւոյ։
‣ ⨀old meaning Բղխել ի վիմէ։

     Ներկայումս պահպանվել է մի քանի քարացած ձեւերում և դեռ կենդանութեան նշոյլ ունի մի քանի դարձուածքներում։

Օրինակ քարացած ձեւեր.
‣ Ի բնէ, ի ծնէ, ի սկզբանէ, ի հեճուկս, ի տեղի, ի նկատ առնել, ի նկատի ունենալ.
‣ դէպի (= դէպ ի),
‣ բացի (= բաց ի)։
‣ Ի վեր, ի վար (նախընթաց գոյականով), օրինակ՝ Պատն ի վեր, պատն ի վար, գետն ի վեր, գետն ի վար, դար ի վեր, դար ի վար. բերան(ք)ս ի վեր, բերան(ք)ս ի վար, ևն։
‣ (Տե՛ս այս բառերը)։

Դարձուածքներում,

հայցականից առաջ, նշանակում է
    1. համար, նպատակով։
‣ Յայտնել ի գիտութիւն՝ ի մխիթարութիւն՝ յուրախութիւն բոլորի։
‣ Դնել ի ցոյց։
‣ Գործել ի ցոյցս մարդկան։

    2. Եղանակ (ի՞նչ կերպով)։
‣ Ի լրացումն նախկին օրէնքի։
‣ Ի զարմանս ամենքի։

Բացառականի և հայցականի մէջ նշանակում է
    1. երկու ծայր (մի կէտից մինչեւ միւս կէտը)։
‣ Ծայրէ ի ծայր, ծովէ ի ծով, դռնէ ի դուռ։

    2. Ամբողջապէս, բոլորովին։
‣ Բացէ ի բաց.
‣ սրտէ ի սիրտ (բոլոր սրտով)։

Source: Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): p. 783
New!
(beta)
⨀old word ԶԻ (զ+ի)
շաղկապ մակբայ միջարկութիւն

Source: Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): p. 657
New!
(beta)
Զ
    1. մեր այբուբենին վեցերորդ տառը եւ չորրորդ բաղաձայնը. ատամնաքմքային եւ երգաձայն հնչիւն ունի. անունը զա.

    2. գլխագիր զ-ն, քովը կէտ (= Զ.), դասական թուական ածական է եւ կը նշանակէ վեցերորդ, իսկ նոտրգիր կամ բոլորգիր կամ շեղագիր զ-ն բացարձակ թուական ածական է եւ կը նշանակէ վեց.

    3. կրկնաւոր գիրերու կարգը կարելի է դնել զայն ժ, շ, ռ (ր), ս, վ եւ ղ տառերուն հետ՝ թէեւ տիրապէս կրկնաւոր կամ կրկնակ (double) գիր չունի մեր այբուբենը.

    4. Զ-էն վերջը կու գան միջակ գիրերը. օրինակ՝
‣ ազդ, ազբն (= ոստայնանկութեան ուղղաձիգ թելեր), ազգ, սկիզբն, եւ այլն.

    5. ինչ-ինչ բառերու եւ բայերու առջեւ կ՚աւելցուի իբրեւ սաստկացուցիչ նախդիր. օրինակ՝
‣ արմանք՝ զարմանք, արթօնք՝ զարթօնք, արդարուեստ՝ զարդարուեստ, առամ՝ զառամած, առամ՝ զառամ, եղուն՝ զեղուն, գոյն-գոյն՝ գոյնզգոյն, հետ—հետէ՝ հետ-զհետէ, եռալ՝ զեռալ, արմանալ՝ զարմանալ, արդարել՝ զարդարել, առամիլ՝ զառամիլ, առածիլ՝ զառածիլ, առամիլ՝ զառամիլ, ետեղել՝ զետեղել, գետնել՝ զգետնել, իջանիլ՝ զիջանիլ, եւ այլն, որոնք յաճախ միասին կը գործածուին, այս կարգի բառ մըն է նաեւ ոսկէզօծ բառը, որ բացառիկ ձեւ ունի.

    6. իբրեւ սաստկացուցիչ՝ թաւ բաղաձայնի առջեւ դրուած ատեն՝ պատճառ կ՚ըլլայ այդ բաղաձայնի անկումին. օրինակ՝
‣ քննել = զքննել՝ զննել, քերծուլ = զքերծուլ՝ զերծուլ, եւ այլն.

    7. նոյն հանգամանքով՝ միեւնոյն արդիւնքը յառաջ կը բերէ հ-ով սկսող բառերու առջեւ ալ. օրինակ՝
‣ հեղուլ՝ գեղուլ, հով՝ զով, հարթնում (= վախէն վեր ցատկել)՝ զարթնում, եւ այլն.

    8. նոյն հանգամանքով՝ միեւնոյն երեւոյթը կը կրկնուի նաեւ յ նախդիրով աճած բառերուն առջեւ. օրինակ՝
‣ յօդել՝ զօդել, յարդարել՝ զարդարել, յարգ = յարգել՝ զարգանալ, զարգացնել եւ այլն.

    9. ինչ-ինչ բառերու մէջ կը փոխանակուի ճ գիրով. օրինակ՝
‣ գինեզէն (= գինով)՝ գինեճան, նուազ՝ նուաճ, խոզ՝ խոճկոր (= խոզի ձագ), եւ այլն. համեմատել պարսկերէն տէհլիզ՝ դահլիճ, միւզէ՝ մուճակ, պազար՝ վաճառ, պահլաւերէն բուզիկ, բուզի՝ ռոճիկ, պատրուզէ՝ պատրուճակ (= օրական զոհի անասուն), եւ այլն, փոխառիկ բառերուն հետ.

    10. ուշադրութեան արժանի է չէզոք բառին կազմութիւնը, ուր չէ եւ ոք բառերուն միջեւ կ՚երեւի զ գիրը: Շատ հաւանական է որ ոք անորոշ դերանունը կամ ածականն ալ ունեցած է իր կրկնակ ձեւը, ինչպէս է ինչ կամ զինչը գրաբարի մէջ: Զ գիրը պէտք չէ կարծել գրաբարի հայցական հոլովի նախդիրը. զոք բառը ուղղական հոլով գործածուած է Աւետարանի «Ուր չէր զոք բնաւ եդեալ» նախադասութեան մէջ, որ կը թարգմանուի «որ մէկը գրուած չէր բնաւ»:

Source: Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): p. 601
New!
(beta)
Ի
    1. մեր այբուբենին տասնըմէկերորդ տառը եւ հինգերորդ ձայնաւորը, որ կ՚արտասանուի լեզուին արմատը մօտեցնելով քիմքին եւ բերանը քիչ բացած. մեր հին քերականները տաղաչափական կամ քերթողական արուեստի մէջ զայն նկատած են մերթ երկար եւ մերթ կարճ, ինչպէս ա-ը. անունն է ինի.

    2. գլխագիր ի-ն, քովը կէտ (= Ի.), դասական թուական ածական է եւ կը նշանակէ քսաներորդ, իսկ նոտրգիր կամ բոլորգիր կամ շեղագիր ի-ն բացարձակ թուական ածական է եւ կը նշանակէ քսան.

    3. ի գիրը իբրեւ նախդիր՝ ձայնաւոր սկզբնատառէն առաջ յ-ի (= կէս ի-ի) արժէքին կը վերածուի, ինչպէս կը տեսնենք գրաբար հոլովմանց մէջ. օրինակ՝
‣ ի հիւսիսոյ եւ յարեւելից, ի շէնս եւ յանշէնս.

նոյն ձեւով կը ներկայանայ նաեւ իբրեւ նախամասնիկ մը (préfixe) ինչ-ինչ բառերու սկիզբը. օրինակ՝
‣ աւելի = յաւելուլ, ածիլ = յածիլ, աջ, աջող = յաջող, եւ այլն.

    4. ի նախդիրը քանի մը ածական բառերու առջեւ դրուելով մակբայի արժէք կու տայ անոնց. օրինակ՝
‣ ի զուր, ի դէպ ի բնէ, ի ծնէ, ի սկզբանէ, ի հեճուկս, ի տեղի, ի նկատի ունենալ, ի վեր, ի վար, դէպ ի (= դէպի, բաց ի (= բացի).

    5. փոխ առնուած օտար անուններու կամ բառերու սկզբնատառ ի ձայները ընդհանրապէս հակամէտ են կորսուելու. օրինակ՝
‣ Իսահակ = Սահակ, Իզապէլ = Զապէլ, իկոն = կոն (= պատկեր), եւ այլն.

    6. ի գիրը բառի մը վերջավանկին մէջ կը կորսուի հոլովման ատեն. օրինակ՝
‣ մարմին = մարմնի (= մարմնոյ), բագին = բագնի.

    7. բառին վերջը գտնուող ի-ն հոլովման ատեն կը փոխուի ւ-ի. օրինակ՝
‣ եկեղեցի = եկեղեցւոյ.

    8. ի գիրը՝ երբ իրմէ ետք ունի ւ գիրը՝ կը փոխուի ո-ի. օրինակ՝
‣ պատիւ = պատուոյ.

նոյն փոփոխութիւնը տեղի կ՚ունենայ իւ վերջացող միավանկ բառերուն մէջ, բայց աւելի ը ձայնով կ՚արտաբերուի ո-ն՝ հոլովուած բառին մէջ. օրինակ՝
‣ թիւ = թուոյ, տիւ = տունջեան, եւ այլն.

    9. ի գիրը կարգ մը բառերու մէջ կը փոխարինէ է գիրը. օրինակ՝
‣ տէր = տիրել, սէր = սիրել օրէն = օրինաւոր, եւ այլն.

    10. ի գիրը բառերու առաջին վանկին մէջ ընդհանրապէս կը կորսուի ածանցման, բարդութեան կամ հոլովման ատեն. օրինակ՝
‣ սիրտ = սրտի = սրտապնդել, ընտիր = ընտրել = ընտրութիւն, գիրկ = գրկել = գրկախառն, եւ այլն (գիրկընդխառնում-ը կը մնայ անփոփոխ).

    11. ի գիրը իբրեւ յետադաս մասնիկ կը դրուի ինչ-ինչ գոյական բառերու ծայրը եւ ունեցող նշանակութիւնը կու տայ անոնց. օրինակ՝
‣ յարգի, կորովի, աղի, եւ այլն.

    12. դասական հայերէնի յատուկ ինչ-ինչ բառերու ծայրը գտնուող ի-ն՝ իբրեւ թարմատար գիր՝ զանծ առնուած է աշխարհաբար հայերէնի մէջ. օրինակ՝
‣ պատասխանի ետ Յիսուս = պատասխան տուաւ Յիսուս, նոյն ձեւով ՝ պանդոկի = պանդոկ, լորամարգի = լորամարգ, ձօնի = ձօն, եւ այլն.

    13. բայի աներեւոյթներուն վրայ դրուած ի գիրը բայածական բառեր կազմելու կը ծառայէ. օրինակ՝
‣ ցանկալ = ցանկալի, ողբալ = ողբալի, եւ այլն (Այս կանոնին հետ կապ չունին լի ածականով կազմուած բառերը. օր. ցաւ+ա+լի) :

Source: Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): p. 735
New!
(beta)
ԶԻ
շաղկապ
    1. որովհետեւ, քանզի.
    2. որպէսզի, որ.
    3. այնպէս որ, մինչեւ իսկ.
    4. որ, թէ։

Source: Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): p. 621
New!
(beta)
 Usage beta 1 citation 

Usage of matching Word Forms

Also search for "զ-ի" in these imaged dictionaries:

Explanatory

Thesaurus

Western Armenian

Neologisms

Rhyming

Word Structural

Etymological

Dialectal and Idiomatic

Orthographic

Classical Armenian

Middle Armenian

Early Modern Armenian

Foreign word

Names

Place names

Plant names

Specialized

Abbreviations

© 2026 Nayiri. Armenian dictionary contains 17,718 words.
The site has 144 dictionaries and 3 books.
English
Նայիրի / Nayiri.com